सोशल मीडियाची सुरुवात: एक डिजिटल क्रांतीचा इतिहास

 

सोशल मीडियाची संकल्पना आणि प्रारंभिक पायऱ्या

सोशल मीडिया हा एक डिजिटल मंच आहे, जो वापरकर्त्यांना माहिती, विचार, छायाचित्रे, व्हिडिओ आणि मजकूर तयार करून शेअर करण्याची सुविधा देतो. यामुळे व्यक्तींना एकमेकांशी संवाद साधता येतो, माहितीची देवाणघेवाण होते आणि आभासी समुदाय तयार होतात. सोशल मीडियाची सुरुवात आजच्या फेसबुक, इंस्टाग्राम किंवा ट्विटरसारख्या व्यासपीठांपासून झाली नाही, तर याची पाळेमुळे 1970 च्या दशकात सापडतात.

इंटरनेटच्या जन्मापूर्वी, संगणकांद्वारे माहितीची देवाणघेवाण करण्यासाठी काही प्राथमिक व्यासपीठे अस्तित्वात होती. यापैकी बुलेटिन बोर्ड सिस्टीम (BBS) हे 1978 मध्ये वॉर्ड क्रिस्टेनसन आणि रॅन्डी सूस यांनी विकसित केले. BBS वापरकर्त्यांना संदेश पाठवण्यासाठी, फायली डाउनलोड करण्यासाठी आणि ऑनलाइन चर्चांमध्ये सहभागी होण्यासाठी वापरली जात होती. याला सोशल मीडियाचा प्रारंभिक अवतार मानले जाऊ शकते, कारण याने वापरकर्त्यांना डिजिटल पद्धतीने जोडले.

1979 मध्ये Usenet नावाची आणखी एक प्रणाली टॉम ट्रस्कॉट आणि जिम एलिस यांनी विकसित केली. या प्रणालीने न्यूजग्रुप्सच्या माध्यमातून चर्चा करण्याची संधी दिली, ज्यामुळे माहिती आदान-प्रदान आणि समुदाय निर्मितीला चालना मिळाली. या प्रणालींनी इंटरनेटच्या विकासाला गती दिली आणि सोशल मीडियाच्या भविष्यासाठी पाया रचला.

पहिला खरा सोशल मीडिया मंच: सिक्स डिग्रीज

सोशल मीडियाची खरी सुरुवात 1997 मध्ये सिक्स डिग्रीज (SixDegrees.com) च्या लॉन्चिंगने झाली. अँड्र्यू वेनरीच यांनी स्थापन केलेल्या या व्यासपीठाने वापरकर्त्यांना प्रोफाइल तयार करण्याची, मित्रमंडळींशी जोडण्याची आणि संदेश पाठवण्याची सुविधा दिली. “सिक्स डिग्रीज ऑफ सेपरेशन” या सिद्धांतावर आधारित, हे व्यासपीठ जगातील कोणतीही दोन व्यक्ती सहा किंवा त्यापेक्षा कमी सामाजिक संबंधांनी जोडल्या जाऊ शकतात, या कल्पनेवर उभे होते.

सिक्स डिग्रीजने वापरकर्त्यांना प्रोफाइल पेज आणि मित्रांच्या यादीशी जोडण्याची सुविधा दिली. 1999 मध्ये YouthStream Media Network ने या व्यासपीठाला 125 मिलियन डॉलर्समध्ये विकत घेतले. तथापि, तांत्रिक मर्यादा आणि आर्थिक अडचणींमुळे 2001 मध्ये हे व्यासपीठ बंद झाले. तरीही, सिक्स डिग्रीजने सोशल मीडियाच्या भविष्यासाठी एक महत्त्वाचा पाया रचला.

2000 चे दशक: सोशल मीडियाचा उदय

2000 च्या दशकात इंटरनेटचा वापर झपाट्याने वाढला आणि सोशल मीडियाच्या नव्या व्यासपीठांनी जन्म घेतला. याकाळात अनेक नव्या संकल्पना आणि व्यासपीठांनी लोकप्रियता मिळवली. यापैकी काही उल्लेखनीय व्यासपीठे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. Friendster (2002)

2002 मध्ये जोनाथन अब्राम्स यांनी Friendster लॉन्च केले. सिक्स डिग्रीजच्या संकल्पनेवर आधारित, Friendster ने वापरकर्त्यांना आकर्षक आणि वापरकर्ता-सुलभ इंटरफेस प्रदान केला. यामुळे प्रोफाइल तयार करणे, मित्र जोडणे आणि संवाद साधणे सोपे झाले. विशेषतः आशियाई देशांमध्ये Friendster ने मोठी लोकप्रियता मिळवली. तथापि, तांत्रिक अडचणी आणि खराब व्यवस्थापनामुळे 2015 मध्ये हे व्यासपीठ बंद झाले.

2. Orkut (2004)

2004 मध्ये Google ने ऑर्कुट नावाचे सोशल नेटवर्किंग व्यासपीठ लॉन्च केले, ज्याचे नाव त्याच्या निर्मात्या, ऑर्कुट ब्युयुक्कोटेन (Orkut Büyükkökten), या तुर्की अभियंत्याच्या नावावरून ठेवण्यात आले. ऑर्कुटने वापरकर्त्यांना प्रोफाइल तयार करण्याची, मित्र जोडण्याची आणि “स्क्रॅप्स” (Scraps) नावाच्या संदेश प्रणालीद्वारे संवाद साधण्याची सुविधा दिली. याशिवाय, यात “कम्युनिटीज” नावाचे फीचर होते, ज्यामुळे समान आवडी असलेले वापरकर्ते एकत्र येऊन चर्चा करू शकत होते.

ऑर्कुट विशेषतः भारत आणि ब्राझीलमध्ये अत्यंत लोकप्रिय झाले. भारतात 2000 च्या दशकाच्या मध्यात ऑर्कुट हे तरुणांमध्ये सर्वात मोठे सोशल नेटवर्किंग व्यासपीठ बनले. याचे कारण त्याचा साधा इंटरफेस, कम्युनिटी फीचर आणि स्थानिक भाषांम中的

धील वापर सुलभता होती. 2008 मध्ये ऑर्कुटचे मुख्यालय अमेरिकेतून ब्राझीलला हलवण्यात आले, कारण तिथे त्याची लोकप्रियता प्रचंड होती. तथापि, फेसबुकच्या वाढत्या यशामुळे आणि Google च्या अपयशी व्यवस्थापनामुळे ऑर्कुटची लोकप्रियता कमी होत गेली. 2014 मध्ये Google ने ऑर्कुट बंद करण्याचा निर्णय घेतला, आणि 30 सप्टेंबर 2014 रोजी हे व्यासपीठ पूर्णपणे बंद झाले. तरीही, ऑर्कुटने भारतासारख्या बाजारपेठांमध्ये सोशल मीडियाचा वापर वाढवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

3. MySpace (2003)

2003 मध्ये टॉम अँडरसन आणि ख्रिस डेवॉल्फ यांनी MySpace लॉन्च केले. या व्यासपीठाने वापरकर्त्यांना त्यांचे प्रोफाइल सानुकूलित (कस्टमाइझ) करण्याची सुविधा दिली, ज्यामुळे विशेषतः तरुणांमध्ये आणि संगीत क्षेत्रातील व्यक्तींमध्ये याची लोकप्रियता वाढली. 2005 मध्ये न्यूज कॉर्पोरेशनने MySpace ला 580 मिलियन डॉलर्समध्ये विकत घेतले. परंतु, फेसबुकच्या उदयानंतर MySpace ची लोकप्रियता कमी झाली.

4. Facebook (2004)

2004 मध्ये मार्क झुकरबर्ग यांनी हार्वर्ड विद्यापीठातील सहकाऱ्यांसह (एड्युआर्डो सव्हेरिन, अँड्र्यू मॅककॉलम, डस्टिन मॉस्कोव्हिट्झ आणि ख्रिस ह्यूजेस) Facebook ची स्थापना केली. सुरुवातीला “TheFacebook” नावाने लॉन्च झालेले हे व्यासपीठ केवळ हार्वर्ड विद्यार्थ्यांसाठी होते. 2006 मध्ये ते सर्वांसाठी खुले झाले आणि त्याने जगभर लोकप्रियता मिळवली. फेसबुकने प्रोफाइल, फोटो शेअरिंग आणि स्टेटस अपडेट्सद्वारे वापरकर्त्यांना जोडले. आज फेसबुककडे 3 अब्जांहून अधिक मासिक सक्रिय वापरकर्ते आहेत.

5. YouTube (2005)

2005 मध्ये स्टीव्ह चेन, जावेद करीम आणि चॅड हर्ले यांनी YouTube ची स्थापना केली. हे व्हिडीओ शेअरिंग व्यासपीठ वापरकर्त्यांना व्हिडिओ अपलोड आणि पाहण्याची सुविधा देते. 2006 मध्ये Google ने YouTube ला 1.65 अब्ज डॉलर्समध्ये विकत घेतले. आज YouTube हे मनोरंजन, शिक्षण आणिमार्केटिंगसाठी एक प्रमुख व्यासपीठ आहे.

6. Twitter (2006)

2006 मध्ये जॅक डोर्सी, नोआह ग्लास, बिझ स्टोन आणि इव्हान विल्यम्स यांनी Twitter ची स्थापना केली. मायक्रोब्लॉगिंगसाठी प्रसिद्ध असलेल्या या व्यासपीठावर वापरकर्ते 280 अक्षरांपर्यंतचे ट्वीट्स शेअर करू शकतात. 2022 मध्ये एलॉन मस्क यांनी Twitter ला 44 अब्ज डॉलर्समध्ये विकत घेतले आणि त्याचे नाव X असे बदलले.

सोशल मीडियाचा प्रभाव आणि बदल

सोशल मीडियाने संवाद, व्यवसाय, शिक्षण आणि मनोरंजन यासारख्या क्षेत्रांवर गहन प्रभाव टाकला आहे. ऑर्कुटसारख्या व्यासपीठांनी भारत आणि ब्राझीलसारख्या देशांमध्ये डिजिटल संवादाला चालना दिली, तर फेसबुक आणि ट्विटरने जागतिक स्तरावर संवाद साधण्याचे मार्ग बदलले. यामुळे व्यक्तींना त्यांचे विचार व्यक्त करण्याची आणि सामाजिक मुद्द्यांवर चर्चा करण्याची संधी मिळाली. तथापि, खोट्या बातम्या, गोपनीयतेचा भंग आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम यासारख्या समस्याही उद्भवल्या.

सोशल मीडियाने डिजिटल मार्केटिंगला नवीन दिशा दिली. व्यवसाय आता फेसबुक, इंस्टाग्राम आणि लिंक्डइनसारख्या व्यासपीठांचा वापर उत्पादनांच्या प्रचारासाठी करतात. सोशल मीडिया प्रभावक (इन्फ्लुएन्सर्स) यांनी मार्केटिंगच्या क्षेत्रात क्रांती आणली आहे.

निष्कOSTI

सोशल मीडियाची सुरुवात BBS आणि Usenet पासून झाली आणि सिक्स डिग्रीज, Friendster, ऑर्कुट, MySpace, Facebook, YouTube आणि Twitter सारख्या व्यासपीठांनी ती पुढे नेली. ऑर्कुटने भारत आणि ब्राझीलसारख्या बाजारपेठांमध्ये सोशल मीडियाचा प्रसार वाढवला, तर फेसबुक आणि ट्विटरने जागतिक स्तरावर क्रांती घडवली. अँड्र्यू वेनरीच, ऑर्कुट ब्युयुक्कोटेन, मार्क झुकरबर्ग, स्टीव्ह चेन, जॅक डोर्सी यांसारख्या व्यक्तींनी या डिजिटल क्रांतीला आकार दिला. सोशल मीडियाने जगाला जवळ आणले आहे, परंतु त्याचा जबाबदारीने वापर करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.