थायलंड आणि कंबोडिया यांच्यातील वाद आणि युद्धाची कारणे

थायलंड आणि कंबोडिया, दक्षिण-पूर्व आशियातील दोन शेजारी देश, गेल्या अनेक दशकांपासून सीमावादामुळे तणावाखाली आहेत. या दोन्ही देशांमधील तणावाचे मुख्य केंद्र आहे प्रेह विहार मंदिर, जे ११व्या शतकातील ख्मेर साम्राज्याने बांधलेले एक प्राचीन हिंदू मंदिर आहे. हा वाद केवळ भौगोलिक सीमांपुरता मर्यादित नसून, यात ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय मुद्देही गुंतलेले आहेत. सध्या, २०२५ मध्ये या तणावाने पुन्हा एकदा हिंसक स्वरूप धारण केले आहे, ज्यामुळे दोन्ही देशांमध्ये युद्धासारखी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. या लेखात आपण या वादाची कारणे, त्याची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि सध्याच्या परिस्थितीचा सविस्तर आढावा घेऊ.

प्रेह विहार मंदिर: वादाचे केंद्र

प्रेह विहार मंदिर, जे डांगरेक पर्वतांमधील एका उंच कड्यावर वसलेले आहे, हा वादाचा मुख्य मुद्दा आहे. हे मंदिर ११व्या शतकात ख्मेर साम्राज्याच्या हिंदू राजांनी बांधले होते आणि याला स्थानिक पातळीवर “शिखरेश्वर” किंवा “शिखराचा स्वामी” म्हणूनही ओळखले जाते. हे मंदिर कंबोडियाच्या प्रेह विहार प्रांतात आहे, परंतु थायलंडच्या सुरिन प्रांताशी लागून असलेल्या सीमेवर आहे. मंदिराच्या मालकीवरून दोन्ही देश दावा करतात, ज्यामुळे गेल्या अनेक दशकांपासून तणाव कायम आहे.

१९६२ मध्ये आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाने (ICJ) ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे प्रेह विहार मंदिर कंबोडियाच्या हद्दीत असल्याचा निर्णय दिला. मात्र, मंदिराच्या आसपासचा ४.६ चौरस किलोमीटरचा भूभाग अजूनही वादग्रस्त आहे, कारण थायलंड हा भाग आपल्या हद्दीत असल्याचा दावा करते. या निर्णयाने तणाव कमी होण्याऐवजी तो अधिकच वाढला, कारण थायलंडने हा निर्णय पूर्णपणे स्वीकारला नाही.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

थायलंड आणि कंबोडिया यांच्यातील सीमावादाच्या मुळाशी औपनिवेशिक काळात फ्रान्सने आखलेल्या सीमारेषा आहेत. १८६३ ते १९५३ पर्यंत कंबोडिया फ्रेंच वसाहतीच्या ताब्यात होता. १९०७ मध्ये फ्रान्सने एक नकाशा जारी केला, ज्यात प्रेह विहार मंदिर आणि त्याचा आसपासचा परिसर कंबोडियात दाखवला होता. थायलंडने हा नकाशा मान्य करण्यास नकार दिला, कारण त्यांचा दावा आहे की मंदिर आणि काही अन्य क्षेत्र त्यांच्या सीमेत येतात. या नकाशामुळे दोन्ही देशांमधील सीमावादाची सुरुवात झाली.

ख्मेर साम्राज्याच्या काळात (नववे ते चौदावे शतक) थायलंड आणि कंबोडियासह संपूर्ण दक्षिण-पूर्व आशिया हा ख्मेर साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली होता. ख्मेर राजांनी अनेक भव्य मंदिरे बांधली, ज्यात अंगकोर वाट आणि प्रेह विहार यांचा समावेश आहे. यामुळे मंदिरांचे सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व दोन्ही देशांसाठी आहे, ज्यामुळे हा वाद केवळ भौगोलिक न राहता भावनिक आणि राष्ट्रीय अभिमानाशीही जोडला गेला आहे.

२००८ मध्ये तणावाची सुरुवात

२००८ मध्ये कंबोडियाने प्रेह विहार मंदिराला युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळ म्हणून सूचित केले, ज्याला थायलंडने आपल्या सार्वभौमत्वावर हल्ला मानला. या युनेस्को निर्णयामुळे दोन्ही देशांमधील तणाव पुन्हा वाढला. त्यानंतर 2008-2011 या काळात मंदिराच्या आसपासच्या भूभागावर अनेक लष्करी चकमकी झाल्या. २०११ मध्ये झालेल्या एका आठवड्याच्या संघर्षात ४२ नागरिकांचा मृत्यू झाला, ज्यात दोन्ही देशांचे सैनिक आणि सामान्य नागरिकांचा समावेश होता.

या संघर्षांमुळे दोन्ही देशांमधील राजनयिक संबंध तणावपूर्ण झाले. दोन्ही देशांनी आपले राजदूत परत बोलावले आणि सीमेवर लष्करी उपस्थिती वाढवली. युनेस्कोच्या निर्णयाने मंदिराला जागतिक पर्यटन स्थळ म्हणून मान्यता मिळाली, ज्यामुळे कंबोडियाला आर्थिक फायदा झाला, पण थायलंडमध्ये यामुळे असंतोष वाढला.

सध्याचा संघर्ष: २०२५ मधील तणाव

जुलै २०२५ मध्ये थायलंड आणि कंबोडिया यांच्यातील सीमावादाने पुन्हा एकदा हिंसक स्वरूप धारण केले. २४ जुलै रोजी प्रासात ता मुएन थॉम मंदिराजवळ दोन्ही देशांच्या सैन्यांमध्ये गोळीबार सुरू झाला. थायलंडने दावा केला की कंबोडियाने ड्रोन आणि सशस्त्र सैनिक पाठवून त्यांच्या हद्दीत घुसखोरी केली, तर कंबोडियाने थायलंडने प्रथम गोळीबार केल्याचा आरोप केला. या चकमकीत किमान १२ नागरिकांचा मृत्यू झाला आणि ४०,००० हून अधिक लोक विस्थापित झाले.

थायलंडने कंबोडियाच्या लष्करी तळांवर F-16 लढाऊ विमानांनी हवाई हल्ले केले, तर कंबोडियाने बीएम-२१ रॉकेट लाँचरने थायलंडच्या नागरी भागांवर हल्ले केले. या हल्ल्यांमुळे दोन्ही देशांमधील तणाव आणखी वाढला. दोन्ही देशांनी आपल्या सीमा सील केल्या, व्यापार आणि प्रवासावर निर्बंध घातले आणि राजनयिक संबंध तोडले. कंबोडियाने थाई चित्रपट आणि टीव्ही शोवर बंदी घातली, तर थायलंडने कंबोडियातील आपल्या नागरिकांना देश सोडण्याचे आवाहन केले.

युद्धाची कारणे

थायलंड आणि कंबोडिया यांच्यातील युद्धाची खालील प्रमुख कारणे आहेत:

1. सीमावाद: प्रेह विहार मंदिर आणि त्याच्या आसपासचा ४.६ चौरस किलोमीटरचा भूभाग हा मुख्य वादाचा मुद्दा आहे. दोन्ही देश हा भाग आपल्या हद्दीत असल्याचा दावा करतात.
2. राष्ट्रीय अभिमान: मंदिराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व दोन्ही देशांसाठी आहे, ज्यामुळे हा वाद राष्ट्रीय अभिमानाशी जोडला गेला आहे.
3. राजकीय अस्थिरता: थायलंडमध्ये २०२५ मध्ये पंतप्रधान पैतोंगतर्न शिनावात्रा यांना एका लीक झालेल्या फोन कॉलमुळे निलंबित करण्यात आले, ज्यामुळे अंतर्गत राजकीय संकट वाढले. कंबोडियातही आर्थिक संकट आणि कमकुवत नेतृत्व यामुळे तणाव वाढला.
4. आंतरराष्ट्रीय हस्तक्षेप: काही अहवालांनुसार, चीनने कंबोडियाला समर्थन देताना थायलंडवर दबाव टाकण्याचा प्रयत्न केला आहे, तर अमेरिका शांततेचे प्रयत्न करत आहे. या बाह्य शक्तींमुळे वाद अधिक गुंतागुंतीचा झाला आहे.

परिणाम

या संघर्षामुळे दोन्ही देशांवर गंभीर परिणाम झाले आहेत. हजारो लोक विस्थापित झाले, व्यापार आणि पर्यटन ठप्प झाले आणि दोन्ही देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर ताण आला. आंतरराष्ट्रीय समुदाय, विशेषतः संयुक्त राष्ट्रे आणि आसियान, यांनी शांतता प्रस्थापित करण्याचे आवाहन केले आहे. मात्र, दोन्ही देशांमधील तणाव कमी होण्याची चिन्हे दिसत नाहीत.

निष्कर्ष

थायलंड आणि कंबोडिया यांच्यातील प्रेह विहार मंदिर वाद हा केवळ भौगोलिक सीमांचा प्रश्न नसून, यात ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय मुद्दे गुंतलेले आहेत. हा वाद सोडवण्यासाठी दोन्ही देशांना परस्पर संवाद आणि आंतरराष्ट्रीय मध्यस्थीची गरज आहे. युद्ध आणि हिंसाचाराने केवळ विनाश होईल, तर शांततापूर्ण चर्चेतून दोन्ही देशांचे हित साधले जाऊ शकते. आंतरराष्ट्रीय समुदायानेही या संकटात सक्रिय भूमिका बजावून शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी पुढाकार घ्यावा.

संदर्भ: विविध वृत्तसंस्था आणि वेबसाइट्सवरील माहितीवर आधारित.